Klasik likidite tuzağı, ekonomide faizler çok düÅŸtüÄŸü halde insanların harcama ve yatırım yapmaması durumunu anlatır. Merkez bankası piyasaya para verir, faizler sıfıra yaklaşır, fakat hanehalkı ve ÅŸirketler “ÅŸimdi harcamayayım, bekleyeyim” psikolojisine girer. Para ekonomide dolaÅŸmaz; kasada, mevduatta ya da bankacılık sisteminde atıl kalır. Japonya’nın uzun deflasyon dönemi bu mekanizmanın en bilinen örneklerinden biridir.

Fakat yüksek enflasyonlu, kur duyarlılığı yüksek ekonomilerde tablo farklı çalışır. Burada faizler düÅŸük deÄŸil, çoÄŸu zaman yüksektir. Piyasada para tümüyle yok deÄŸildir. Ancak para üretime, yatırıma ve uzun vadeli harcamaya gitmek yerine korunma davranışına kaçar. IRIS Radar’ın “ters likidite tuzağı” dediÄŸi durum tam da budur: para vardır ama ekonomik sisteme güvenmediÄŸi için üretken dolaşıma girmez.

Bu modelde hanehalkı ve ÅŸirketler faiz oranına tek başına bakmaz. Asıl soru ÅŸudur: “Paramı TL’de tutarsam reel olarak korunabilir miyim?” Enflasyon beklentisi yüksekse, kurun yeniden yükseleceÄŸi düÅŸünülüyorsa ve fiyatlama davranışı bozulmuÅŸsa, yüksek nominal faiz bile güven üretmeye yetmeyebilir. VatandaÅŸ mevduata bakar, dövize bakar, altına bakar, gayrimenkule bakar; parayı harcamaktan çok deÄŸer kaybından korumaya çalışır. Böylece para, tüketim ya da üretim kanalı yerine finansal savunma kanalına yönelir.

Åžirketler tarafında da benzer bir refleks oluÅŸur. Kur artışı beklentisi ve maliyet enflasyonu güçlendiÄŸinde üretici, uzun vadeli yatırım kararını erteler. Yeni makine almak, kapasite artırmak, istihdamı büyütmek ya da stok çevrimini geniÅŸletmek yerine nakit pozisyonunu, döviz dengesini ve kısa vadeli borç ödeme kapasitesini korumaya çalışır. Bu durumda ekonomi ilk bakışta likit görünür; fakat likidite üretken deÄŸildir. Para vardır ama risk almaya gönüllü deÄŸildir.

Ters likidite tuzağının tehlikesi ÅŸuradadır: para politikası sıkılaÅŸsa bile beklentiler yeterince düzelmezse davranış deÄŸiÅŸmeyebilir. Faiz yükselir, ama enflasyon beklentisi daha yüksek kalırsa reel getiri hâlâ ikna edici olmayabilir. Kur bir süre sakinleÅŸir, ama piyasa bu sakinliÄŸi kalıcı deÄŸil geçici görürse döviz talebi yeniden canlanabilir. Kamu maliyesi, vergi yükü ve borçlanma ihtiyacı üzerinden ek baskı üretirse, özel sektörün yatırım iÅŸtahı daha da zayıflar.

Bu nedenle mesele yalnızca “piyasada ne kadar para var?” sorusu deÄŸildir. Daha doÄŸru soru ÅŸudur: “Para hangi davranışa baÄŸlanıyor?” EÄŸer para üretime, yatırıma, verimlilik artışına ve güvenli tüketim akışına baÄŸlanıyorsa ekonomik canlanma üretir. Ama döviz, altın, gayrimenkul, kısa vadeli mevduat ve bilanço savunmasına baÄŸlanıyorsa ekonomi yüksek likidite içinde düÅŸük güven yaÅŸamaya baÅŸlar.

IRIS Radar açısından izlenmesi gereken ana sinyaller ÅŸunlardır: hanehalkı enflasyon beklentisi ile piyasa beklentisi arasındaki fark, TL mevduatın reel cazibesi, döviz ve altın talebinin yönü, ÅŸirketlerin yatırım yerine nakit ve döviz pozisyonu tutma eÄŸilimi, üretici maliyetlerindeki enerji ve ithal girdi baskısı, kredi büyümesinin üretken yatırıma mı yoksa kısa vadeli çevrime mi aktığı.

Sonuç basit ama serttir: klasik likidite tuzağında ekonomi düÅŸük faiz ve deflasyonla donar. Ters likidite tuzağında ise ekonomi yüksek faiz, yüksek enflasyon beklentisi ve kur güvensizliÄŸi arasında sıkışır.

Birincisinde para harcamaya cesaret edemez; ikincisinde para yerel para birimine güvenemez. Her iki durumda da mesele para miktarı deÄŸil, paranın güvenle dolaşıp dolaÅŸmadığıdır.